Gedachten en gevoelens

Ons gedrag hangt nauw samen met wat we denken in een bepaalde situatie, met onze ideeën en opvattingen over de werkelijkheid, met verwachtingen ten opzichte van anderen en met onze eigen gevoelens. Al deze zaken hebben invloed op elkaar en houden ook verband met verlegenheid. Verlegen gedrag wordt vaak veroorzaakt door gedachten en verwachtingen die een persoon over zichzelf heeft. Deze gedachten hebben vaak een diepere oorsprong (daar zal ik bij de oorzaken van verlegenheid nog op terug komen), maar ze zijn wel beïnvloedbaar. Aan de oorzaak van bijvoorbeeld je negatieve zelfbeeld valt vaak niet veel te doen, maar aan de gedachten die het in stand houden wel. Daarom zal ik hier dieper op in gaan.

Een moeilijk punt van verlegenheid is de vicieuze cirkel van gedachten en gevoelens waar je in terecht komt. Om te leren omgaan met verlegenheid moet je deze doorbreken. Om hem te doorbreken moet je hem eerst kennen. Dus zal ik hem proberen te schetsen (met hulp van een tabel uit Van der Molen's boek "Hulp als onderwijs").

Je ziet hier duidelijk dat het een het ander versterkt. Angst of gebrek aan durf komt al snel voor. Dit kan ervoor zorgen dat er onzekerheid op treed over het eigen kunnen (geen raad weten). Daardoor evalueer je jezelf negatief en worden je vermoedens vaak (onterecht) bevestigd. Door de spanning die hierdoor ontstaat ga je de zaken die spanning veroorzaken, de sociale situaties, vermijden. Door het tekort aan oefening ontstaat er een vaardigheidstekort. Je hebt je niet aangeleerd hoe je je in sociale situaties moet gedragen. Daardoor wordt je weer onzeker over jezelf en de cirkel is rond. De vicieuze cirkel begint vaak met iets kleins en het een zet het ander in werking. Hoe langer het duurt, hoe sterker de cirkel wordt en hoe moeilijker hij te doorbreken is.

Deze vicieuze cirkel komt op alle gebieden terug bij verlegenheid. Het is moeilijk om ermee om te gaan. Maar wanneer je je ervan bewust bent hoe het werkt, is er al meer inzicht in het probleem. Dat helpt om het hanteerbaar te maken.

Irreële gedachten en negatief zelfbeeld

Kenmerkend voor verlegen mensen is dat ze sociale situaties met negatieve verwachtingen tegemoet treden. "Ik kan het toch niet", "Ik ben niet leuk genoeg" of "ze vinden me vast niet aardig". Door deze negatieve houding wordt ook de kans op een goede afloop verkleind. Een slechte afloop bevestigt de bestaande verwachtingen.

Een negatief zelfbeeld komt voort uit negatieve beoordelingen en opvattingen over jezelf. Je voldoet niet aan de door jezelf gestelde eisen. Maar vaak liggen deze eisen veel te hoog. Aan de gestelde verwachtingen kun je niet voldoen, waardoor je daarna jezelf als waardeloos bestempeld. Deze negatieve ervaringen versterken vaak de irreële denkpatronen van een persoon.

Irreële denkpatronen zijn patronen waarbij er te absoluut gedacht wordt, in de termen van "ik zal dat nooit kunnen" of "ik zal altijd weinig contacten hebben" Nog belangrijker is dat je door zo te denken het nog moeilijker maakt om je doel te bereiken.

Bij irreële gedachten is er onderscheid te maken tussen gedachten die te maken hebben met het eigen functioneren en met wat anderen vinden. Verlegen mensen beoordelen constant hun eigen functioneren. Ze zijn zich heel erg van zichzelf bewust en voldoen niet aan de zelfgestelde normen.

Ook heerst er bij verlegen mensen de stellige overtuiging dat anderen hen negatief zullen beoordelen. Dat kan men echter niet weten en is vaak ook niet waar. Mensen schrijven gebeurtenissen altijd aan iets of iemand toe. Verlegen mensen trekken vaak te snel conclusies. Als er iets mis gaat, vooral in sociale situaties, denken ze dat het hun schuld is, daarin zie je goed het negatieve zelfbeeld. Ze denken dat een gesprek mis loopt omdat zij geen gesprek kunnen voeren. Dit is niet reëel. Het kan dat zij bijgedragen hebben aan het mislopen van het gesprek, maar dat is niet per definitie zo. Bij een gesprek zijn meerdere mensen betrokken en gesprekken lopen regelmatig mis, ook om andere redenen. Verlegen mensen proberen dus te voldoen aan hun eigen gestelde normen en de (veronderstelde) verwachtingen van anderen. Die zijn vaak zo hoog dat ze onhaalbaar zijn.

Schaamte voor verlegenheid

Een groot deel van de verlegen mensen schaamt zich ervoor dat ze verlegen zijn. Dit is een van de moeilijkheden van het probleem. Omdat ze zich schamen, zullen ze niet zo snel hun verlegenheid accepteren en er mee om leren gaan. Ook zoeken ze niet snel hulp. Deze schaamte werkt dus verlammend. Ze zijn verlegen met hun verlegenheid. Een voorbeeld:

"Ik wilde iets aan mijn verlegenheid doen en had een zelfhulpboek uitgezocht in de boekhandel. Bij het afrekenen zei ik tegen de caissière dat het een cadeautje was, zodat zij niet zou denken dat ik verlegen was."

Dit is een aardig staaltje van strategie om je verlegenheid te verbergen. Verlegenheid verbergen is een van de dingen die bijna alle verlegen mensen proberen. Ze zijn bang dat de omgeving hun verlegenheid niet accepteert en proberen het daarom te verbergen. Het probleem daarbij is dat ze het zelf ook niet accepteren.

Iemand schreef:
"Ik ben al lang lid van de VVM (Vereniging Verlegen Mensen) en ga binnenkort samenwonen met mijn vriend. Ik heb hem alleen nooit verteld dat ik lid ben van de VVM. Maar ik vrees dat ik er toch met hem over zal moeten praten. Ik vind dat heel moeilijk, maar ben mij er wel van bewust dat ik zoiets, wat mij dagelijks bezighoud niet kan verzwijgen."

Een dergelijk angst om afgewezen te worden kan mensen belemmeren in hun sociale leven. Zij was bang over wat haar vriend zou denken als ze vertelde dat ze lid was van de VVM. Ze durfde het niet te vertellen en stelde het uit. Hoe langer ze het uitstelde, hoe moeilijker het werd om het te vertellen. Haar vriend voelde zich gekwetst toen ze het uiteindelijk vertelde, omdat zij hem blijkbaar niet vertrouwde.

Schaamte voor verlegenheid is niet nodig, het is iets dat bijna iedereen kent en niet iets om je voor te schamen. Schaamte lost ook niets op.

Verlegenheid is dus erg complex en een persoon raakt al snel verstrikt in de eerder beschreven vicieuze cirkel. Die cirkel van verlegenheid is vaak ingewikkeld en moeilijk te doorgronden. Deze cirkel doorbreken is niet makkelijk en kost tijd. Je moet je er eerst bewust van zijn hoe hij in elkaar zit en dan langzaam controle leren krijgen op de opeenvolgende stappen. De belangrijkste stap is vat krijgen op je eigen gedachten.